Damar Tıkanıklığı (Ateroskleroz): Belirtiler, Riskler ve Tedavi

Damar tıkanıklığı nedir?

Günlük dilde damar tıkanıklığı denilen durum çoğu zaman atardamar duvarında kolesterol ve başka maddelerin plak oluşturduğu aterosklerozu ifade eder. Plak damarı daraltabilir; çatladığında oluşan pıhtı kan akışını kısmen veya tamamen engelleyebilir.

Sonuç, etkilenen damara göre değişir: Kalp damarlarında kalp krizi veya anjina, beyin damarlarında inme ya da geçici iskemik atak, bacaklarda periferik arter hastalığı gelişebilir. Ateroskleroz uzun süre belirti vermeyebilir; yalnızca belirtilere bakarak tanı konulamaz.

Belirtiler damarın bulunduğu yere göre değişir

Yorgunluk veya baş dönmesi gibi genel yakınmalar tek başına damar tıkanıklığını göstermez. Belirtiler başka hastalıklarda da görülebileceğinden değerlendirme sağlık uzmanı tarafından yapılmalıdır.

Hangi belirtilerde acil yardım alınmalı?

• Göğüste birkaç dakikadan uzun süren veya tekrarlayan baskı, sıkışma ya da ağrı
• Göğüs yakınmasına eşlik eden nefes darlığı, soğuk terleme, bulantı veya baş dönmesi
• Yüzün bir yanında düşme, bir kolda ani güçsüzlük ya da konuşmanın bozulması
• Ani görme kaybı, denge kaybı veya nedeni bilinmeyen şiddetli baş ağrısı
• Bir bacak veya ayakta aniden başlayan şiddetli ağrı, soğukluk, solukluk ya da his kaybı

Bu belirtilerde Türkiye’de 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır. İnme belirtileri birkaç dakika içinde düzelse bile geçici iskemik atak olabilir; beklemek veya kişinin kendi aracıyla hastaneye gitmeye çalışması zaman kaybettirebilir.

Risk faktörleri nelerdir?

• Sigara ve diğer tütün ürünlerinin kullanımı
• Yüksek LDL kolesterol ve diğer kan yağı bozuklukları
• Yüksek tansiyon
• Diyabet ve kan şekeri yüksekliği
• Fiziksel hareketsizlik, fazla kilo ve dengesiz beslenme
• İleri yaş, ailede erken yaşta kalp-damar hastalığı öyküsü
• Kronik böbrek hastalığı ve bazı iltihabi hastalıklar

Bir risk faktörünün bulunması kişide mutlaka damar tıkanıklığı olduğu anlamına gelmez. Toplam kalp-damar riski; yaş, tansiyon, kolesterol, diyabet, sigara kullanımı, böbrek sağlığı ve aile öyküsü birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Tanı nasıl değerlendirilir?

Doktor belirtileri, nabızları, tansiyonu, kişisel ve aile öyküsünü değerlendirir. Kan yağları ve kan şekeri gibi testler risk profilini gösterir; ancak tek başına bir kolesterol sonucu damarın ne kadar daraldığını göstermez.

Şikâyet ve muayeneye göre elektrokardiyografi, efor testi, ayak bileği-kol indeksi, Doppler ultrason, bilgisayarlı tomografi anjiyografi veya klasik anjiyografi gibi incelemeler kullanılabilir. Herkese “kontrol amaçlı” anjiyo ya da damar görüntülemesi yapılması gerekmez; test seçimi klinik gereksinime göre yapılır.

Korunma ve tedavi nasıl planlanır?

Tedavinin amacı belirtileri azaltmak, plak ilerlemesini yavaşlatmak ve kalp krizi ile inme riskini düşürmektir. Plan; hastalığın bulunduğu bölgeye, darlığın derecesine, belirtilere ve kişinin toplam riskine göre değişir.

• Sigaranın bırakılması ve dumana maruziyetin azaltılması
• Sebze, meyve, tam tahıl ve uygun protein kaynaklarını öne çıkaran; doymuş yağ, tuz ve ilave şekeri sınırlayan beslenme
• Kişinin durumuna uygun düzenli fiziksel aktivite
• Tansiyon, kolesterol ve diyabetin takip ve tedavisi
• Doktorun gerekli gördüğü kolesterol düşürücü, tansiyon veya pıhtı önleyici ilaçlar
• Uygun hastalarda anjiyoplasti-stent, endarterektomi veya bypass gibi girişimler

Göğüs ağrısı, ileri periferik arter hastalığı veya başka bir kronik durum varsa egzersiz planına başlamadan önce sağlık uzmanına danışılmalıdır.

Damar açtığı söylenen ürünlere dikkat

Sarımsak, limon, sirke, bitkisel kür veya takviyelerin tıkalı bir damarı güvenli biçimde “açtığı” gösterilmemiştir. Bu ürünler reçeteli tedavinin yerine geçmez; bazıları ilaçlarla etkileşebilir veya kanama riskini artırabilir.

Aspirine kendi kendinize başlamayın. Aspirin bazı kalp-damar hastalarında yararlı olabilir; ancak hastalık tanısı olmayan birçok kişide kanama riski faydasından yüksek olabilir. Aspirin, statin veya başka bir ilacın başlanması, dozu ya da bırakılması doktorla kararlaştırılmalıdır.